Овој текст е богат со значење. Во него гледаме Божја творечка сила, Негова мудрост, благословот на размножувањето, како и првото спомнување на големите морски суштества. Затоа ќе го разгледаме внимателно, чекор по чекор, според библискиот текст и неговиот поширок контекст.
Најнапред да ги прочитаме стиховите во неколку преводи:
„И Бог рече: ‘Нека обилуваат водите со живи суштества; и птици нека летнат над земјата, по небесниот свод!’ Бог создаде морски чудовишта и секакви живи суштества, што ползат и се движат по водите и крилати птици од секаков вид. И Бог виде дека е добро. И ги благослови Бог – велејќи: ‘Плодете се и множете се и наполнете ги морските води! И птиците нека се размножат по земјата!’ И бидна вечер, па утро – петти ден“ (Создавање 1:20-23; Константинов, 1999).
„Потоа рече Бог: ‘Водата нека се исполни со живи суштества, а низ небескиот свод над земјата нека полетаат птици!’ (И така стана). И Бог создаде големи риби и секаков вид животни влекачи, што живеат во водата, според нивниот род, како и секаков вид крилати птици, според нивниот род. И виде Бог дека тоа е добро. И ги благослови Бог, велејќи: ‘Плодете се и множете се, и наполнете ја водата во морињата, и птиците нека се намножат на земјата!’ И настапи вечер, и настапи утро – петти ден“ (Создавање 1:20-23; Стандардна Библија, 2006).
„Потоа рече Бог: ‘Нека произведе водата лазачи, живи суштества, и птици да полетаат над земјата, под сводот небески!’ И би така. И создаде Бог големи риби и секаков вид животни влекачи, а кои ги произведе водата, според нивниот род, како и секаков вид крилати птици, според родот нивни. И виде Бог дека е добро. И ги благослови Бог, велејќи: плодете се и множете се, и наполнете ја водата во морињата, и птиците нека да се множат на земјата. И би вечер, и би утро – ден петти“ (Создавање 1:20-23; Гаврилова, 1990).
Овие три преводи ни помагаат да забележиме дека преводот има големо значење за разбирањето на библискиот текст. Во некои преводи се вели дека водата „нека произведе“ живи суштества, а во други дека водите „нека обилуваат“ или „нека се исполнат“ со живи суштества. Затоа е важно да го разгледаме текстот внимателно, без да брзаме со заклучоци.
Да започнеме со првата Божја заповед:
„Потоа рече Бог: ‘Водата нека се исполни со живи суштества…’“
На прв поглед може да се добие впечаток дека водата сама по себе ги произведува живите суштества, на сличен начин како што земјата на третиот ден пуштила зеленило. Но библискиот текст не нè води кон идеја дека водата има творечка сила сама од себе. Творецот е Бог. Водата е средината во која Бог ги поставува овие живи суштества и во која тие ќе живеат, ќе се движат и ќе се размножуваат.
На третиот ден читавме:
„И Бог рече: ‘Нека израсте од земјата зеленило – трева, што дава семе, плодоносни дрвја кои во себе имаат семе според својот род и вид!’ И стана така“ (Создавање 1:11).
А на шестиот ден читаме:
„И Бог рече: ‘Земјата нека произведе живи суштества, секое според неговиот вид: добиток, лазачи и земни ѕверови според нивниот вид!’ И бидна така“ (Создавање 1:24).
Во петтиот ден, пак, се нагласува дека водите треба да се исполнат со живи суштества. Значи, главната мисла не е дека водата е творец, туку дека Бог ја исполнува водната средина со живот.
Ова е многу значајно. На вториот ден Бог го уредил просторот поврзан со водите и сводот, а на петтиот ден ги населува тие простори со живи суштества: водите со морски живот, а небескиот простор со птици. Така гледаме дека деновите на создавањето имаат прекрасен ред.
Првиот и четвртиот ден се поврзани. Во првиот ден се појавува светлината и се одделуваат денот и ноќта, а во четвртиот ден Бог ги поставува светилата што ќе управуваат со денот и ноќта.
Вториот и петтиот ден исто така се поврзани. Во вториот ден Бог го уредува сводот и ги разделува водите, а во петтиот ден ги населува водите и небескиот простор со живи суштества.
Третиот и шестиот ден се поврзани. Во третиот ден се појавува копното и растителниот свет, а во шестиот ден Бог го населува копното со животни и со човекот.
Ова ни покажува дека создавањето не е хаотично. Бог работи со ред, мудрост и цел. Најнапред ги подготвува просторите, а потоа ги исполнува со живот.
Петтиот ден е особено значаен затоа што тука првпат се појавуваат живи суштества што се движат слободно во својата средина. Водните суштества пливаат во водите, а птиците летаат во небескиот простор над земјата. Така создадениот свет станува уште побогат, пожив и подинамичен.
Понатаму текстот вели:
„… а низ небескиот свод над земјата нека полетаат птици.“
Птиците се спомнуваат заедно со водните суштества не затоа што нужно треба да заклучиме дека се создадени од самата вода, туку затоа што петтиот ден ги опфаќа суштествата што ги исполнуваат водата и небескиот простор. Водните суштества ја исполнуваат водата, а птиците го исполнуваат просторот над земјата.
Во втората глава од Создавање читаме:
„Тогаш Господ Бог ги создаде од земјата сите полски животни, и сите небески птици, и ги доведе кај човекот за да види како ќе ги нарече тој, па, како што човекот ќе го нарече секое живо суштество, така да му биде и името“ (Создавање 2:19).
Овој стих покажува дека птиците, како и другите живи суштества, се поврзани со земјата како материја од која Бог ги формирал. Но во првата глава тие се спомнуваат на петтиот ден затоа што нивната животна средина е небескиот простор над земјата. Затоа не треба да градиме претерани заклучоци за начинот на нивното создавање, туку да ја следиме главната порака на текстот: Бог ги создава суштествата според нивната средина и според нивната служба во создадениот свет.
Потоа библискиот текст продолжува:
„И Бог создаде големи риби и секаков вид животни влекачи, што живеат во водата, според нивниот род, како и секаков вид крилати птици, според нивниот род.“
Во некои преводи овде стои „големи риби“, а во други „морски чудовишта“ или „големи морски суштества“. Хебрејскиот израз укажува на големи, моќни морски созданија. Не мора веднаш да мислиме на нешто фантастично или митолошко; важно е дека библискиот текст посебно ги издвојува овие големи морски суштества.
Зошто е тоа важно?
Затоа што уште од самиот почеток Библијата ни покажува дека и најголемите, најсилните и најстрашните созданија се под Божја власт. Ниту морските длабочини, ниту големите суштества што живеат во нив, не се независни од Бога. Сè што постои, постои затоа што Бог го создал и затоа што Тој му дал место во создадениот свет.
Во древниот свет морето често било симбол на длабочина, опасност, непознато и сила што човекот не може лесно да ја совлада. Затоа спомнувањето на големите морски суштества има силна порака: Бог е Господар и над она што за човекот изгледа најстрашно и најнедостижно.
Токму тука можеме да го поврземе текстот со поширокиот библиски контекст за Левијатанот.
Во книгата Јов, Левијатанот е опишан како суштество со огромна сила, пред кое човекот е немоќен. Описот е величествен и поетски, и неговата цел е да му покаже на човекот дека постојат сили во создадениот свет што ја надминуваат човечката моќ:
„Зар ловиш левијатан со јадица? Зар ќе му го зауздаш јазикот со јаже? Можеш ли да му ги прободеш носалките со трска, или да му ја пробиеш вилицата со кука? Дали ќе те заколнува за милост? Дали ќе разговара благо со тебе?“ (Јов 40:25-27 според некои нумерации; во други преводи Јов 41).
Понатаму описот продолжува со нагласување на неговата сила, неговата неранливост и неговата страшна појава:
„Нема толку силен кој би се осмелил да го обеспокои; и кој може да опстане пред Моето лице?“ (Јов 41:10).
Овие зборови ја откриваат главната поука: Бог навистина го поставил човекот како управител над живите созданија, но таа власт не е апсолутна и независна. Човекот владее само во границите што Бог му ги дал. Левијатанот го потсетува Јов дека постојат сили што ја надминуваат човечката моќ, и дека човекот може правилно да владее со созданието само ако ја признава Божјата мудрост, власт и сила.
Левијатанот се спомнува и во Псалмите:
„Колку се многубројни делата Твои, Господи! Сè си направил премудро; Земјата е полна со Твои созданија. Ете го морето, големо и пространо; таму се движат безброј лазачи, мали и големи животни; таму пловат кораби, таму е левијатанот што си го создал да игра во него“ (Псалм 104:24-26).
Овде Левијатанот е претставен како дел од Божјото создавање. Морето, кое за човекот е огромно и страшно, за Бога е само дел од Неговото дело. Дури и Левијатанот, кој изгледа толку моќен, е создание пред Бога.
Но во други библиски текстови Левијатанот добива и симболично значење. Во Исаија читаме:
„Во тој ден Господ ќе го порази со Својот тежок, со Својот голем и јак меч левијатанот – змејот што лета, левијатанот – лукавата змија и ќе го убие морското чудовиште“ (Исаија 27:1).
Овој текст веќе нè води од описот на едно моќно создание кон симболична и пророчка слика. Левијатанот тука е поврзан со змеј, лукава змија и морско чудовиште, слики што во библискиот јазик можат да укажуваат на силите на злото, на бунтот против Бога и на Божјата конечна победа над нив.
Затоа можеме внимателно да кажеме дека Левијатанот во Писмото може да се разбере на повеќе нивоа. Во Јов тој е слика на моќ што човекот не може да ја совлада. Во Псалм 104 тој е дел од Божјото создавање. Во Исаија 27 тој станува пророчки симбол на силата на злото што Бог ќе ја порази.
Во таа смисла, Левијатанот може да се поврзе со сатаната како водач на бунтот против Бога, но треба да бидеме внимателни: не секој детал од описот треба механички да го применуваме на сатаната. Главната поука е јасна: постои сила на злото што човекот сам не може да ја победи, но Бог ќе ја порази.
Ова добро се согласува со библиската слика за сатаната како змија и змеј:
„И беше исфрлен големиот змев, старата змија, наречена ѓавол и сатана, која ја мами целата вселена; беше исфрлен на земјата, и ангелите негови беа исфрлени со него“ (Откровение 12:9).
Така, кога Писмото зборува за Левијатанот како за змеј и лукава змија, можеме да видиме силна духовна слика за Божјата победа над сатаната и над секоја сила што Му се спротивставува на Бога.
Оваа мисла ја потврдува и Езекиел 28, каде што се опишува падот на еден возвишен херувим:
„Ти беше печат на совршенство, полнота на мудроста и венец на убавината… Ти беше помазан херувим – заштитник, и Јас те поставив за тоа… Ти беше совршен во патиштата свои, од денот кога беше создаден, додека не се најде во тебе беззаконие“ (Езекиел 28:12-15).
Бог не го создал Луцифер како сатана, односно како противник. Тој го создал како совршено, мудро и возвишено суштество, но Луцифер преку гордост и бунт станал сатана, противник на Бога. Затоа злото не потекнува од Божјиот карактер, туку од погрешната употреба на слободата.
Во оваа светлина, Левијатанот може да ни послужи како слика на нешто силно, страшно и недостапно за човекот, но сепак целосно под Божја власт. Тој нè потсетува дека човекот не може сам да се избори со злото. Потребен му е Бог. Само Бог може конечно да го уништи злото и да го ослободи Својот народ.
Псалм 74 го користи јазикот на морски чудовишта и Левијатан во контекст на Божјата победа и избавување:
„Ти, со Својата сила, го расече морето, ги смачка главите на морските чудовишта во водите. Ти му ги скрши главите на Левијатана…“ (Псалм 74:13,14).
Овие зборови се сликовити. Тие го прикажуваат Бога како Оној што ги победува силите што Му се спротивставуваат на Неговиот народ. Како што Бог го избавил Израел од Египет, така Тој на крајот ќе го избави Својот народ од секоја сила на злото.
Затоа Левијатанот, кога се чита во поширокиот библиски контекст, не е само необично морско суштество. Тој станува слика на непријателска сила што човекот не може да ја совлада, но Бог може. И тоа е најважната духовна поука.
Да се вратиме на петтиот ден.
Библискиот текст вели дека Бог ги создал водните суштества и птиците „според нивниот род“. Овој израз е многу важен. Тој покажува дека создавањето има ред, граници и мудрост. Бог не создава хаос, туку живи суштества со определена природа, со способност да се размножуваат и да го продолжуваат својот род.
Потоа читаме:
„И Бог виде дека тоа е добро.“
Оваа Божја оцена се однесува на Неговото творечко дело. Животот што Бог го создава е добар. Водите исполнети со живи суштества се добри. Птиците што летаат над земјата се добри. Размножувањето, животот и движењето во создадениот свет се добри, затоа што доаѓаат од Бога и се во согласност со Неговата волја.
Потоа следи првиот благослов упатен кон живите суштества:
„И ги благослови Бог, велејќи: ‘Плодете се и множете се, и наполнете ја водата во морињата, и птиците нека се намножат на земјата!’“
Ова е многу убав момент. Бог не само што создава живот, туку го благословува животот. Тој сака водите да се наполнат со живи суштества. Тој сака птиците да се размножат по земјата. Животот, плодноста и продолжувањето на родот се Божји дар.
Овој благослов покажува дека создадениот свет не е статичен. Тој е жив, подвижен и плоден. Бог создал суштества што можат да се размножуваат, да го исполнуваат просторот што им е даден и да ја продолжуваат убавината на создавањето.
Овде е важно да забележиме и нешто друго. Во овој ден се користи глаголот בָּרָא / bara, кој во Библијата го нагласува Божјото создавачко дејство. Овој глагол не треба секогаш механички да се сведува само на „создавање од ништо“, но тој јасно покажува дека станува збор за Божјо дело што човекот не може да го направи.
На петтиот ден не се работи само за оформување материја. Се појавуваат живи суштества. Тука Бог дава живот, нешто што му припаѓа само Нему.
Затоа текстот вели:
„Водата нека се исполни со живи суштества…“
Во подоцнежните библиски текстови гледаме дека животните, исто како и човекот, имаат здив на живот во себе:
„Сè, што на копното имаше здив во ноздрите свои, изумре. И се истреби секое суштество што живееше на земјата: од човекот до добитокот, и лазачите, и птиците небески – сè беше истребено од земјата“ (Создавање 7:22,23).
Исто така читаме:
„Зашто сè што се случува со синовите човечки, се случува и со животните; крајот им е ист: како умираат едните, така умираат и другите, и едно е дишењето кај сите…“ (Проповедник 3:19).
Ова не значи дека животните и човекот се исти во духовна смисла, бидејќи човекот е создаден според Божјиот образ. Но покажува дека животот, здивот и постоењето зависат од Бога. Тој е Изворот на животот за сè што живее.
Затоа петтиот ден е толку значаен. Во него првпат гледаме како Земјата се исполнува со подвижни живи суштества. Водите повеќе не се празни. Небескиот простор повеќе не е празен. Животот почнува да се движи, да се размножува и да го исполнува создадениот свет.
На крајот читаме:
„И бидна вечер, па утро – петти ден.“
Овој ден, како и останатите денови на создавањето, е означен со бројка. Тоа покажува дека петтиот ден е дел од истиот редослед на создавањето. Како што претходните денови имаа вечер и утро, така и овој ден завршува со истата формула: „И бидна вечер, па утро – петти ден.“
Ова е важно и за разбирањето на саботата. Саботата е воспоставена по шесте дена на создавањето, како Божји споменик на Неговото творечко дело:
„Помни го саботниот ден, за да го осветуваш. Шест дена ќе работиш и ќе ги вршиш сите свои работи. А седмиот ден е сабота Господова, на твојот Бог. Тогаш никаква работа не ќе работиш: ни ти, ниту твојот син, ниту твојата ќерка, ни твојот слуга, ниту твојата слугинка, ниту твојот добиток, ниту странецот што е внатре во твоите порти. Зашто во шест денови Господ ги направи небото и земјата, морето и сè што е во нив, а на седмиот ден се одмори. Затоа Господ го благослови и го освети саботниот ден“ (Излез 20:8-11).
Саботата нè потсетува дека Бог е Создател. Таа нè враќа кон почетокот, кон редот, кон животот и кон Божјиот благослов. Секој ден од создавањето сведочи за Неговата мудрост, а саботата ги обединува сите тие дела како спомен на Создателот.
Пророкот Исаија покажува дека и во иднината Божјиот народ ќе Му се поклонува на Бога:
„Зашто, како што новата небеса и новата земја, што ќе ги создадам, ќе траат пред Мене – слово е Господово – така ќе ви траат името и потомството. Од нова месечина до нова месечина, од сабота до сабота, секое тело ќе доаѓа за да се поклони пред Моето лице – говори Господ“ (Исаија 66:22,23).
Така, петтиот ден не е само извештај за создавање на риби, морски суштества и птици. Тој е сведоштво дека Бог го исполнува Своето создание со живот. Тој им дава средина, ред, благослов и способност да се размножуваат. Тој е Господар и над водите, и над небесниот простор, и над најголемите сили што човекот не може да ги совлада.
Затоа, кога го читаме овој текст, треба да се восхитуваме на Божјата мудрост. Морето, кое за човекот често изгледа таинствено и страшно, е под Божја власт. Птиците, кои слободно летаат над земјата, се создадени според Неговата волја. Секое живо суштество го добило својот живот од Него.
И ако Бог е Господар над морињата, над небесниот простор и над најсилните созданија, тогаш Тој е доволен и за нас. Човекот не мора да се плаши од силите што го надминуваат, ако е во заедница со Бога. Нашата сигурност не е во нашата сила, туку во Создателот.
Што научивме денес?
- На петтиот ден Бог ги исполнил водите со живи суштества и го населил небескиот простор со птици. Така создадениот свет почнува да се исполнува со подвижен живот.
- Водните суштества и птиците се создадени „според својот род“, што покажува ред, граници и мудрост во Божјото создавање.
- Петтиот ден е поврзан со вториот ден: во вториот ден Бог ги уредил водите и сводот, а во петтиот ден ги населил тие простори со живи суштества.
- Спомнувањето на големите морски суштества покажува дека и најмоќните созданија се под Божја власт. Ниту една сила во создадениот свет не е над Бога.
- Левијатанот во Писмото може да се разбере како слика на сила што човекот не може да ја совлада сам. Во пророчкиот контекст, тој може да укажува и на Божјата конечна победа над злото.
- Бог ги благословил живите суштества со зборовите: „Плодете се и множете се.“ Животот, размножувањето и продолжувањето на родовите се Божји дар.
- Глаголот בָּרָא / bara во овој дел ја нагласува Божјата создавачка власт. Бог не само што оформува материја, туку дава живот, нешто што му припаѓа само Нему.
- Петтиот ден, како и другите денови на создавањето, завршува со зборовите: „И бидна вечер, па утро – петти ден“, што покажува дека станува збор за вистински ден во редоследот на создавањето.
- Саботата нè потсетува дека Бог за шест дена ги создал небото, земјата, морето и сè што е во нив. Затоа таа останува Божји споменик на создавањето.
- Оној што е во заедница со Бога не треба да се плаши од сили што го надминуваат. Бог е Господар над целото создание и Тој ќе ја донесе конечната победа над злото.
